"Tôi có thể nói rằng thơ là cái chịu sự biến đổi. Sau rốt, thơ không đơn thuần là văn bản. Văn bản sản sinh bài thơ: một tập hợp các cảm giác và ý nghĩa. Lúc này đây văn bản là gì? Văn bản là các kí hiệu - những kí hiệu này có thể được viết ra hoặc ở dạng lời nói, và chúng sản sinh các ý nghĩa. Kí hiệu là sự vật dạng vật chất, các vị có thể thấy hoặc nghe chúng. Nhưng các vị không nhìn thấy các ý nghĩa và cũng không thể chạm chúng. Kí hiệu là sự vật nó sản sinh ý nghĩa nhưng ý nghĩa không phải sự vật. Trong văn xuôi, chức năng của các kí hiệu chủ yếu là sản sinh ý nghĩa; trong thơ, những thuộc tính vật lí của các kí hiệu, đặc biệt âm thanh, cũng mang tính căn cốt. Trong thơ các vị không thể tách rời kí hiệu khỏi ý nghĩa. Thơ là cuộc phối ngẫu giữa một nửa nhục cảm hay vật lí của ngôn ngữ với một nửa lí tưởng hay tinh thần. Thơ "không thể" dịch vì các vị phải tái tạo tính vật chất của các kí hiệu, các thuộc tính vật lí của nó. Đây chính là chỗ bắt đầu vai trò của dịch thuật: bởi các vị đâu thể dùng cùng những kí hiệu trong nguyên bản, các vị phải tìm ra những cái tương đương. Văn bản bị mất đi nhưng các hiệu ứng của nó có thể được tái tạo thông qua những kí hiệu khác; bằng những phương tiện khác nhau, nhưng thủ một vai trò tương tự, các vị có thể sản sinh những kết quả tương tự. Tôi nói là 'tương tự', chứ không phải 'đồng nhất'. Phiên dịch là một thuật của sự tương đồng, cái thuật tìm ra các tương quan. Một thuật của bóng tối và tiếng vọng. Cái mà ta gọi là sự biến đổi cũng có thể gọi là sự tương đồng. Phiên dịch là thuật sản sinh các hiệu ứng tương đồng bằng các phương tiện khác nhau. Tôi nghĩ là Valéry từng nói câu tựa vậy. Hoặc ta có thể nói theo một lối triệt để hơn: phiên dịch là thuật sản sinh một bài thơ tương tự nguyên bản bằng một văn bản khác."
(Trích từ cuộc phỏng vấn Octavio Paz năm 1975 do Edwin Honig thực hiện)
-----
Ở ngay trước câu trả lời của Paz, người phỏng vấn có đề cập một câu được cho là của Robert Frost: "Thơ là cái chịu sự thất lạc trong phiên dịch". Tuy vậy, tôi cho rằng đây có lẽ là một câu diễn ý lại, chứ không hẳn Frost nói chính xác thế. Câu diễn ý đó có lẽ bắt nguồn từ câu này Frost từng nói trong một cuộc phỏng vấn năm 1959: "I could define poetry this way: It is that which is lost out of both prose and verse in translation" (tôi có thể định nghĩa tính thơ theo lối này: nó là cái bị thất lạc khỏi cả văn xuôi lẫn vận văn trong phiên dịch).
Ngoài ra, trong một cuộc phỏng vấn khác trước đó (năm 1955), Frost đã nói một câu tương tợ vậy: "poetry is that which evaporates from both prose and verse when translated" (tính thơ là cái sẽ bay hơi khỏi văn xuôi lẫn vận văn khi được dịch ra).
No comments:
Post a Comment