Trong một lần thử dò đọc một số bài luận Anh văn bàn về Nho giáo, tui bắt gặp một dòng lí thú, trích từ sách 'Chu tử ngữ loại 朱子語類' , cuốn sách biên về những cuộc luận đàm giữa Chu Hi 朱熹 với các môn đệ. Nguyên văn dòng đó như sau:
大抵觀書先須熟讀，使其言皆若出於吾之口；繼以精思，使其意皆若出 於吾之心，然後可以有得爾。
Hán-Việt: Đại để quan thư tiên tu thục độc, sử kì ngôn giai nhược xuất ư ngô chi khẩu; kế dĩ tinh tư, sử kì ý giai nhược xuất ư ngô chi tâm, nhiên hậu khả dĩ hữu đắc nhĩ.
Anh ngữ: Generally speaking, in reading, we must first become intimately familiar with the text so that its words seem to come from our own mouths. We should then continue to reflect on it so that its ideas seem to come from our minds. Only then can there be real understanding.
(Câu dịch Anh ngữ này trích từ Chu Hsi, Learning to Be A Sage: Selections from the Conversations of Master Chu, Arranged Topically; Daniel K. Gardner dịch và bình chú; Berkeley: University of California Press, 1990. Đoạn Anh văn này và cả đoạn Hán văn ở trên được tui lấy lại từ một bài viết khác, tiêu đề 'A Vietnamese Reading of the Master’s Classic - Phạm Nguyễn Du's Humble Comments on the Analects as an Example of Transformative Learning' của Nam Nguyen)
Nôm na rằng: trong chuyện đọc sách (quan thư), trước tiên cần phải "thục độc" (tức thuần thục cái bản văn mình đã đọc) đến mức khiến cho cái "kì ngôn ( những lời của cái bản văn ấy) thảy tựa như phát ra từ miệng bản thân mình; sau đó cần "tinh tư" (tức suy tư cho thật kĩ, thật tinh), đến mức khiến cho cái "kì ý" (tức ý của bản văn ấy) thảy tựa như phát ra từ tâm bản thân mình, rồi mới có thể "hữu đắc" được.
Đây là những chữ bàn về cái sự đọc và sự học vì chính mình (vị kỉ chi học 為己之學), và tui bỗng có một liên hệ mơ màng đến cái gọi là sự "thục độc" và "tinh tư" trong chuyện dịch, ở đây là dịch từ Anh ngữ.
Theo tui, một người dịch Anh ngữ ổn phải là người có hành động đọc văn bản Anh ngữ một cách thường xuyên, thường đến mức những câu chữ Anh ngữ, khi phát ra trong đầu ta trong quá trình đọc, sẽ tạo nên một âm hưởng thân thuộc làm ta thích thú với những cách dùng chữ và cách nói trong văn bản ấy, tựa hồ như đọc tiếng Việt vậy. Đó là sự đọc, một sự tiếp thu ngôn ngữ, đến mức "thục độc"; đây là sự tối cần thiết, nhưng vẫn chưa đủ đầy trọn vẹn.
Thứ đến, tui nghĩ, ta cần phải có sự phát lộ. Tức những bản văn Anh ngữ tiếp thu vào cần phải được nghiền ngẫm, suy nghĩ và học theo, đến mức "tinh tư", để rồi có thể tự nghĩ lấy, nhào trộn các thứ nhằm viết ra được ý nghĩa trong ta bằng chính thứ tiếng ấy. Sở dĩ phải có hành động viết ra là vì tui nghĩ, có viết ta mới nắm được cái tinh mật của thứ tiếng ấy, mới thấu rõ cái lối dụng ngữ hành văn của các cây bút bản ngữ mà ta đã tiếp thu bấy nay. Trong chuyện dịch từ Anh ngữ, cái yếu tố trước nhứt phải là nắm được cái bản văn gốc đó, vốn là tiền đề cho yếu tố dịch đúng. Hay có thể chưa, nhưng cần phải đúng, đúng ở đây xét theo nghĩa đúng trên mặt chữ và trong tâm của chính mình (tức trong đầu mình đã nắm rất rõ câu chữ mình đang dịch). Và chỉ để làm câu chuyện đúng đó, tui nghĩ cần phải có cả hai hành động trên: đọc và viết.
Câu chuyện bên lề: Tui từng nói chuyện số một (tức chuyện đọc) với một người dịch khác (từng cộng tác dịch hai cuốn cho một công ti sách thuộc hàng lớn nhứt nước), cũng là một người tui quen biết khá lâu. Anh ta bảo, không nói thẳng nhưng có ngụ ý rõ ràng, rằng chuyện đó không cần thiết. Và như một minh chứng, anh ta không hề đọc một cuốn sách tiếng Anh nào trong suốt nhiều năm, ngoại trừ những cuốn và những bản văn mà anh phải dịch. (Thế nhưng, anh ta lại là người cực kì thích bàn chuyện dịch, chuyện ngôn ngữ, chuyện tiếng Anh các thứ.) Theo tui, dịch mà thiếu đọc kiểu như thế là một sự thiếu đàng hoàng, một thói tự huyễn hoặc trong tinh thần, mà tui không bao giờ chấp nhận được. Và tui còn nghĩ, trong giới dịch sách, những người giống như anh ta không phải ít.