Từ ngữ tiếng Việt - Nghĩa và ý - 'dạy' & 'học'

(Từ Đại Nam quấc âm tự vị, do Huình-Tịnh Paulus Của, 1895.)

Nét nghĩa sau cuối của hai chữ 'dạy' ("truyền bảo, khiến xui") & 'học' ("nói lại, đọc lại cho kẻ khác biết") thời nay đã tiêu biến đi. 

Thí dụ cho 'dạy' & 'học' theo nét nghĩa cuối (thảy đều trích từ Chuyện giải buồn, Paulus Của dọn sách, ấn bản năm 1886):

"Có một người chết tức, phải đi theo quỉ xuống âm phủ, vua Minh-vương tra bộ không có tên, nói quỉ bắt lầm, dạy quỉ phải đem trả lại dương gian."

"Người em học lại mọi việc mình đã thấy dưới âm phủ cùng các lời quỉ nói, thì người anh thất kinh ăn năn thống hối, qua ít ngày chỗ ung độc lành."

Từ ngữ tiếng Việt - Nghĩa và ý - 'hành sử'

 

Hình chụp từ quyển Lược-khảo về bộ Luật mới Bắc-kỳ (1923).

Ngoài ra, từ 'hành sử' này còn được ghi nhận trong Việt-Nam tự-điển do Lê-Văn-Đức & Lê-Ngọc-Trụ.

Từ ngữ tiếng Việt - Nghĩa và ý - 'ngưng thần'

 

"ngưng-thần, dt. Tập-trung tinh-thần lại" (theo Việt-Nam tự-điển do Lê Văn Đức & Lê Ngọc Trụ, 1970).

Hình từ quyển Một chủ nhật khác của Thanh Tâm Tuyền (Khai Hóa, 1975).

Thất lạc của thất lạc

 

(Trích từ một bức thư của Thanh Tâm Tuyền gửi cho một người.)

Gần đây mỗi khi nhận được sách từ phương xa gửi đến là tôi nhớ đến đôi câu này của thi sĩ.

Từ ngữ tiếng Việt - Nghĩa và ý - 'hiệu lực'

 

(Hình chụp từ Lương Ngọc Quyến và cuộc khởi nghĩa Thái-nguyên 1917 của Đào Trinh Nhất.)

Động từ 'hiệu lực' này đến thập niên 1950 vẫn còn được dùng đến, với nghĩa "hết sức khó nhọc mà làm việc" (theo Việt-Nam tự-điển do Hội Khai-trí Tiến-đức).

Từ ngữ tiếng Việt - Nghĩa và ý - 'sẽ'

 

(Từ Trăng nước Đồng Nai của Nguyễn Hoạt, ấn bản 'quyển sách không bán' của Xuất bản Khác, 2024.)

(Từ Lan Hữu của Nhượng Tống, ấn bản Tao Đàn, 2015.)

Lối dùng chữ 'sẽ' với nghĩa 'khẽ' thế này vốn phổ dụng hồi những năm 1940 & 1950, và gần như biệt dạng vào thời nay. 

(Trích dịch) Adūnīs, Mia Couto & Mircea Cărtărescu nói về thơ

Đoạn trên cùng là của Adūnīs, nằm ở đoạn kết chương 'Thi pháp và tư tưởng' trong quyển An Introduction to Arab Poetics (Một dẫn nhập vào thi pháp A-rập).

"[...] viết thơ là đọc về thế giới và các sự vật trong đó, đọc về các sự vật được tiếp nạp từ ngữ, và đọc về từ ngữ vốn được ràng vào các sự vật. Bí ẩn của thi ca ở chỗ nó duy trì một hình thức của lời nói vốn kháng lại lời nói bình thường, sao cho nó có thể trao những cái tên mới cho các sự vật, thấy chúng trong một ánh sáng mới. Ngôn ngữ ở đây không chỉ tạo ra vật; nó tạo chính nó trong việc tạo ra vật. Thi ca là nơi từ ngữ vượt quá chính nó, thoát khỏi các ranh giới của các mẫu tự, và là nơi vật đảm lấy một ảnh tượng mới và một ý nghĩa khác."

---

Đoạn giữa là của Mia Couto, trích lại từ đoạn trích ở chương 'Spaces of Magic: Mia Couto’s Relational Practices' do Irene Marques, trong quyển A Companion to Mia Couto (James Currey, 2016).

"Viết luôn đòi có thơ. Và thơ là một lối khác cho việc nghĩ vượt qua bên kia bờ logic mà trường học và thế giới hiện đại dạy cho ta hay. Nó là một cửa sổ khác mở ra sao cho ta có thể nhìn các sự vật và sinh vật theo một lối mới. Mà không mang lòng tự đại của việc muốn hiểu chúng. Mà chỉ bằng sự gắng gổ hư huyễn hầu trở nên huynh đệ với cõi hoàn vũ."

---

Đoạn dưới cùng là của Mircea Cărtărescu, trong một lần trả lời phỏng vấn (Rodrigo Hasbún, A Conversation with Mircea Cărtărescu, Music & Litetature, 2018).

"Đối với tôi thì thơ không phải nghệ thuật của ngôn từ mà là một lối đặc biệt cho việc nghĩ và thấy các thứ; nó là một cách nhìn xiên tựa hồ trẻ con vào thế giới, đồng thời là sự thể nghiệm quan sát theo cách tự nhiên nhất và bất ngờ nhất. Một con bọ rùa, một cây cầu hoặc một phương trình toán học thảy đều có thể làm ta ngạc nhiên bằng vẻ ưu nhã của nó: đó là thơ. Một cụm từ từ Platon hoặc một nguyên lí sinh vật học ("phát sinh cá thể lặp lại pha của phát sinh loài"), một nụ cười hoặc một công án Thiền đạo Phật - thảy đều là thơ. Loại thơ làm nên bằng ngôn từ cũng không khác gì; nó cũng là một phần của bài thơ to lớn mà ta sống trong đó."