Chuyện dịch thuật | Về một câu thơ của Xuân Diệu

Lúc trước, trong một status của một friend Facebook, người này có đề cập câu thơ này của Xuân Diệu:
“Cơm áo không đùa với khách thơ”

Và có ý hỏi bằng hữu về chuyện dịch câu này thế nào cho hay. Tui cũng thử lao vào xem, dù dịch thơ là cái mà tui tránh né nhứt (huống chi ở đây còn là dịch Việt-Anh), nhưng có một câu thì chắc không đến nỗi "tuyệt vọng" lắm.

Câu này có ba thành phần: ‘cơm áo’, ‘đùa’, và ‘khách thơ’.

Về ‘cơm áo’, nếu muốn hướng người đọc theo văn hoá của Anh ngữ, thì ‘cơm áo’ có thể dùng ‘bread and butter’ để dịch, còn muốn bảo lưu văn hoá của Việt ngữ thì có lẽ cần nặn ra một cụm na ná ‘bread and butter’. ‘Rice and clothes’ chăng? Tuy nghe hơi… ngô nghê.

‘Đùa’. Chỗ “không đùa với” tức ý nói ‘không giỡn mặt đâu, làm thật đó, mấy vị khách thơ coi chừng tui, dính đến tui là nghèo mạt đó’, tức cụm này cùng nghĩa cùng ý với ‘serious’. Nếu không ưng chữ ‘serious' ấy (đi kèm thể khẳng định), thì chữ ‘light’ có thể là một lựa chọn khác (đi kèm thể phủ định): “don't take/get ‘khách thơ’ lightly” chẳng hạn.

The best for last! Từ ‘khách thơ’ với hàm ý người làm thơ lẫn người thưởng thơ, đọc thơ, ôm thơ, giận thơ, yêu thơ, thì quả là hóc búa khi phải chuyển sang tiếng Anh mà chỉ được dùng một từ hay một cụm từ ngắn gọn. Tuy nhiên, dịch đâu nhất định phải bưng hàm ý đưa ra ngoài mặt chữ, cứ để nó lẩn khuất bên dưới.

Chữ ‘khách’ có thể hiểu nôm na là ‘một kẻ nào đó’, như câu
“Làm gương cho khách hồng quần thử soi” (Nguyễn Du)

Từ đó ‘khách thơ’ có thể hiểu là ‘một kẻ nào đó dính đến ba vụ thơ thẩn lơ ngơ bềnh bồng’. Vậy chữ ‘person’ đơn giản cũng không phải phương án dở, có thể là ‘poetic persons’ hay đại khái thế. Ở đây tui chọn từ 'persons' thay cho 'people' hòng để nhấn cái ý từng 'person' đơn lẻ (chớ 'people' theo tui cảm giác chỉ là một từ tập thể nói chung, không thấy được cái 'person' đơn lẻ đâu cả).

Vì câu thơ trên dùng chữ nôm na giản đơn, do đó tui nghĩ qua tiếng Anh cũng nên dùng chữ bình dân đơn giản (tại tui thấy ở comment của status đó có một số đề xuất dùng các chữ/cụm như “hardship” “make ends meet” nghe hơi cầu kì và không bình dân cho mấy như tinh thần câu thơ trên).

Như vậy, tóm ý lại, câu thơ này sẽ được tui liều dịch thành như sau:
Rice and clothes don't take poetic persons lightly.